* Boas novas sobre o castelo de Torés (As Nogais)

 

No mes de febreiro deste ano, enviámoslle uns escritos ao alcalde das Nogais e aos partidos políticos con representación no Concello, PP e PSOE, para informalos do lamentable estado de conservación en que se atopa o castelo medieval de Torés, alertando de que empeorara de forma alarmante nos último anos, mesmo comprobamos que se desprenderan algunhas pedras da Torre da Homenaxe, urxíndolles que sen demora se tomaran as medidas necesarias para consolidar, baixo control arqueolóxico, as danadas estruturas, actuación que ademais de conservar o monumento evitaría algunha desgraza sobre as persoas que visitan o lugar. Non tivemos resposta, nin dous uns nin dos outros. 

No ano 2013, a Casa de Medinaceli, a propietaria do castelo, cedeuno ao Concello por 25 anos, período que xa naquel momento dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares consideramos moi curto, sobre todo porque as Administración Públicas (Xunta, Estado, etc.), aínda que o castelo estea declarado Ben de Interese Cultural (BIC), para subvencionar unhas posibles intervencións ía esixir un período de tempo moito máis longo.

Daquelas, o alcalde comprometérase a acometer as obras de restauración precisas para poñelo en valor, intencións que caeron en saco roto xa que o único que se fixo foi limpar a maleza que cubría os muros o que, segundo o noso entender, máis que arranxar o problema agravouno. Recentemente, segundo puidemos ler na prensa, o alcalde, para desentenderse do problema, alegou que o Concello non dispoñía de 1.000.000 de euros para as obras, cantidade que a todas luces resulta máis que esaxerada xa que nós non pedimos nin a súa restauración, nin a súa rehabilitación, nin a súa reconstrución, só que se actúe para evitar as causas principais da súa deterioración e se lle dea unha boa difusión para que a xente coñeza a súa historia. É dicir, NON QUEREMOS UN CASTELO NOVO, SI UNHAS RUÍNAS DIGNAS,  NON ARRUINADAS. Iso é todo, o demais é escorrer o vulto.

 

Debido ao desinterese do Concello, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares e da Asociación de Veciños de Torés, sabendo que as Administracións de seguro ían denegar unhas posibles solicitudes de subvencións para consolidar as danadas estruturas polo curto período da cesión, puxémonos en contacto coa Casa de Medinaceli para tratar sobre a ampliación da mesma. E a insistencia deu os seu froitos, esta semana conseguimos o compromiso dos propietarios de ampliar o período de cesión a 99 anos. E hai máis. Unha descendene de Pedro Bolaño Ribadeneira, señor de Torés y Junqueras no ano 1667, Carmina Bolaño, residente en Los Ángeles (EE.UU.), fixo unha importantísima doazón en metálico á Asociación de Veciños de Torés para axudar na posta en valor do castelo, estando disposta a incrementar esa cantidade. Carmina Bolaño non ten relación coa Casa de Medinaceli, os seus antepasados, os Bolaño Ribadeneira, ocuparon varios cargos políticos en América, distribuíndose por Honduras, O Salvador e Guatemala, e de aquí unha rama pasou, posteriormente, aos Estados Unidos.

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares e a Asociación de Veciños de Torés xa diriximos un escrito ao alcalde solicitando unha entrevista para tratar de valorizar o castelo, xa que é o Concello quen ten que pedir á Casa de Medinaceli a ampliación da cesión a 99 anos e realizar as xestións diante das Administracións competentes para acometer os traballos. Cando nos reciba tamén lle entregaremos as máis de 2.000 firmas recollidas en apoio á nosa petición. Ademais de ao alcalde, tamén imos informar aos partidos con representación municipal, a ver se destas temos noticias de cal é a súa intención ao respecto. 

O potencial turístico do Val de Torés é enorme, á espléndida paisaxe hai que engadir o propio castelo, a igrexa renacentista, o castro da Idade de Ferro e o paso dunha variante do Camiño de Santiago. Que isto saia adiante é labor de todos, tamén dos responsables políticos.

* O 18 de novembro, etapa pola variante do Camiño de Santiago polos Ancares

 

O próximo sábado, 18 de novembro, a Asociación Val de Torés e o Colectivo Patrimonio dos Ancares, continuando coas actividades para dar a coñecer e que se recoñeza por parte da Xunta de Galicia a variante do Camiño Francés polos Ancares, programamos unha nova etapa duns 15 quilómetros que, partindo de Torés, continuará polas poboacións de Ferreiros de Valboa, O Freixo, Eixibrón, Herbón, con remate en Becerreá. A andaina partirá do castelo de Torés, nas Nogais, ás 10:30 horas. 

Esta ruta de peregrinación a Santiago de Compostela, que se desviaba do camiño recollido no Códice Calixtino, xa é citada no século XII nos documentos do mosteiro de Penamaior, construído, entre outros cometidos, para prestar auxilio aos peregrinos que se dirixían á cidade do Apóstolo. No ano 1495, un monxe alsaciano, Hermann Künig de Vach, redactou unha guía, dirixida principalmente aos peregrinos alemáns, onde recomendaba este itinerario para evitar a agreste orografía e as neves do camiño tradicional.

Esta variante pola comarca dos Ancares partía do Alto de Pedrafita, continuando polos concellos das Nogais, Becerreá, Baralla, O Corgo e Lugo, onde se unía co Camiño Primitivo procedente da Fonsagrada.

O pasado día 5 de novembro xa realizamos unha etapa entre Becerreá e Baralla, á que acudiron unhas 100 persoas.

Que se recoñeza esta ruta de pereginación á Santiago, ademais de recuperar unha tradición perdida ao menos dende o século XIX, pode axudar a dinamizar cultural e economicamente os concellos por onde pasa.

Pero, para dala a coñecer e que a Administración recoñeza esta variante, é necesaria a participación activa da poboación, ben sexa a nivel particular, como dos comercios, hostalería, centros de ensino, Concellos, etc.


 

* Andainas pola variante do Camiño Francés polos Ancares

 

O domingo día 5 de novembro, unhas 100 persoas da Asociación Val de Torés, Asociación de Amigos do Camiño de Santiago da provincia de Lugo e do Colectivo Patrimonio dos Ancares realizamos unha etapa pola variante do Camiño Francés de Santiago entre Becerreá e Baralla. 

Esta andaina enmárcase dentro dos actos organizados para dar a coñecer e que se recoñeza pola Xunta de Galicia esta variante, proposta pola Asociación Val de Torés e o Colectivo Patirmonio dos Ancares, que discorre polos concellos de Pedrafita do Cebreiro, As Nogais, Becerreá, Baralla e O Corgo ata Lugo onde enlaza co Camiño Primitivo.


As primeiras referencias a este camiño datan do século XII, en documentos do mosteiro cisterciense de Penamaior que foi fundado, entre outros cometidos, para auxiliar aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela. Mais será Herman Künig de Vach, un monxe da zona de Estrasburgo (Alsacia) que profesou na orde mendicante dos servitas, despois dunha viaxe que realizou a Compostela, quen redacte unha guía no ano 1495, dirixida principalmente aos peregrinos alemáns, para evitar os duros pasos invernais do Camiño Francés, recomendando unha ruta máis ao norte que pasaba polos concellos citados. Ao longo dos séculos seguintes hai outras referencias escritas e orais que testemuñan a presenza de peregrinos por esta variante.


A camiñada, de 16 quilómetros, discorreu entre fermosas paisaxes por Becerreá, O Cereixal, capela do San Lourenzo, mosteiro de Penamaior, Vilarín, A Pena do Castelo (límite entre os dous concellos), Arandedo, Gundián, Constantín e Baralla.

Entre os participantes distribuíuse un díptico coa ruta e os principais monumentos existentes ao longo desta etapa.


Os Concellos de Becerreá e Baralla participaron activamente no decurso desta etapa, o primeiro poñendo á nosa disposición o servizo de Protección Civil e o segundo agasallándonos cun refrixerio ao rematar a andaina.

Xa temos programada outra etapa para o vindeiro día 18 de novembro entre as poboacións de Torés (As Nogais) e Becerreá.


* Novos datos sobre a variante do Camiño Francés polos Ancares

No desaparecido periódico La Voz, de Madrid, atopamos unha entrevista publicada o día 14 de xullo de 1928. Baixo o título Los centenarios españoles cuentan su vida a "La Voz", Jesús de Santa María entrevista a D. Francisco García López, de 102 anos, veciño da aldea de Gundián, en Baralla (daquelas Neira de Xusá).

Don Francisco naceu o 26 de abril de 1826, e foi bautizado na igrexa parroquial de Piñeira. Casou con Manuela Pérez. Tiveron tres fillos e unha filla. Dous fillos e a filla morreron novos, un cando estaba a facer o servizo militar en Alcalá de Henares, e os outros na aldea. O fillo que lle quedaba tampouco durou moito, finou aos poucos anos de casar, deixándolle tres netos que se criaron con el cando a nora marchou para América. O pai de don Francisco morreu con 70 anos, e a nai con 68. Os tres irmáns que tivo faleceron entre os 58 e os 62 anos. Un dos sobriños matáronno en África. Cando xa criara aos netos, a nai reclamounos, deixándoo só e triste; conta que non o esqueceran e que de cando en vez mandábanlle cartos.

 

Cando o entrevistador lle pregunta se lembra algún acontecemento importante, di que dos "facciosos" que andaban pola contorna e non deixaban tranquila a aldea. Conta que en Lebruxo chegaron a ferver auga para escaldar aos que lle facían fronte; andaban polos camiños, apoderándose das cabalarías e do gando, esixíndolles diñeiro aos señores e aos labregos acomodados. Aos que non lle facían nada era aos cregos porque dicían que lles axudaban (debe referirse ás Guerras Carlistas).

Outra lembranza moi presente en don Francisco foi que cando era pequeno vía pasar aos peregrinos que ían a Santiago. Cando regresaban traían nos traxes cunchas pegadas. Di que socorrían a algúns porque eran moi pobres.

Fala tamén do "ano da fame", no 1852, en que o pan, ademais de malo, chegou a ter un prezo moi elevados. Outro mal ano foi o do 1879.

Traballaba de sol a sol, e a súa alimentación era a base de carne de porco, ovos, leite e castañas.

Durante dous anos foi á sega a Castela xunto con outros mozos dos arredores. Traballou no tendido da liña do ferrocarril pola parte de Guadarrama. Nunha visita que fixo a Madrid chamoulle a atención que os señores vestiran pantalóns curtos e uns sombreiros moi altos, e os que non eran señores vestíran doutro xeito. As mulleres levaban dez ou doce enaguas que "armaban como este palleiro".

Non sabía o que era unha enfermidade a pesares de convivir con enfermos contaxiosos. O que si lle aconteceu foi romper unha perna por tres sitios cando ía por unha corredoira conducindo un carro tirado por vacas; arranxáronlla uns compostores de Penamaior (Becerreá). 

Viu o mar nunha ocasión, cando foi á Coruña cun arrieiro.

A entrevista enviámoslla á Xunta de Galicia para que a xunte ao expediente onde solicitamos que se recoñeza a variante do Camiño Francés de Santiago pola comarca dos Ancares.

* Un forno de cal en Vilar de Ousón (Becerreá)

Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares vimos de documentar un antigo forno para facer o cal xunto o castro de Vilar de Ousón, en Becerreá. Avisados por uns veciños da aldea, achegámonos ata o lugar onde hai poucos meses Gas Natural-Fenosa realizou unha tala indiscriminada de árbores centenarias baixo o tendido eléctrico de media tensión, feito que foi denunciado polos veciños e por nós o pasado mes de agosto. 

Trátase dunha estrutura circular duns catro metros de diámetro, aberta pola parte superior, construída con pedras de distinto tamaño que parten dun pozo escavado na rocha. Ten unha altura duns dous metros, e a anchura do muro é dun metro. A boca por onde se introducía a leña ten unhas medidas de 0,60 por 0,40 metros. Estas instalacións, coñecidas como caleiras ou caleiros, non tiñan un teito permanente, habilitándose só de forma temporal para manter a calor no interior.

 

Estas construcións contaban cunha cámara de combustión, situada na parte inferior, e o forno onde se colocaban as pedras calizas de procedencia local para extraer o cal que se cubría con lousas de pizarra para impedir a perda de calor. A leña introducíase por unha abertura máis pequena, chamada boqueira, situada na base. O forno había que alimentalo constantemente xa que para calcinar a caliza a temperatura non podía baixar de 900º centígrados. A cal obtida utilizábase, principalmente, como argamasa ou para encalar as paredes, pero tamén para reducir a acidez das terras de cultivo.

 

Descoñecemos a data de construción, mais este forno figura documentado en escrituras do ano 1780 e de principios do século XIX. Malia isto, non existe tradición oral de que alguén o vira en funcionamento, agás os documentos citados nin sequera se coñecía a súa existencia. Non desbotamos que o seu uso pode vir de época romana (o castro de Vilar de Ousón foi romanizado), aínda que este tipo de instalacións artesanais se usaron na Idade Media e en épocas posteriores. Segundo a tradición, para a construción da ponte de Cruzul, do último terzo do século XVIII, que se levantou durante as obras do Camiño Real de Galicia, o cal utilizado proviña deste forno. O que si está claro é que o forno ten unha antigüidade considerable, algúns carballos e castiñeiros, situados xunto a caleira, que talou Gas Natural-Fenosa tiñan máis de 500 anos, e é sabido que os arredores onde se construían os fornos de cal estaba despexado de árbores e maleza para evitar incendios.

 

A pouca distancia documentamos tamén unha estrutura rectangular, de 2 por 4,50 metros. Para facer os muros, duns 0,70 metros de altura, os seus construtores escavaron sobre a propia rocha, completando o peche con pedras de distinto tamaño. O chan, completamente liso, foi feito sobre a rocha base. Polo de agora descoñecemos a función que podería ter e a súa antigüidade.

 

Na comarca dos Ancares é o primeiro do que temos noticia (non consta ningún nos PXOM dos distintos Concellos), a única referencia oral a tres fornos témola en Cervantes, nas inmediacións do campamento temporal de época romana do Campo do Circo, onde os mouros facían o cal que logo se utilizou para construír o castelo de Doiras. Mais isto trátase só dunha lenda, estes tres "fornos" son ás cámaras megalíticas de tres mámoas que hai no lugar. Os fornos documentados máis próximos atópanse no Courel.